Mechanizmy finansowe

Konsekwencją członkostwa Polski w Unii Europejskiej było przystąpienie do Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG). Na mocy „Umowy o rozszerzeniu EOG” z 14 października 2003 r. ustanowiona została pomoc finansowa krajów Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (EFTA), tworzących EOG - dla najmniej zamożnych państw UE.

W październiku 2004 r. polski rząd podpisał dwie umowy, które umożliwiają korzystanie z dodatkowych, obok funduszy strukturalnych i Funduszu Spójności Unii Europejskiej, źródeł bezzwrotnej pomocy zagranicznej: Memorandum of Understanding wdrażania Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz Memorandum of Understanding wdrażania Norweskiego Mechanizmu Finansowego. Darczyńcami są 3 kraje EFTA: Norwegia, Islandia i Lichtenstein.

Pomoc zostanie udzielona w ramach dwóch instrumentów finansowych: Norweskiego Mechanizmu Finansowego i Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG). Przyznana Polsce kwota w wysokości 533,51 mln euro będzie wykorzystywana w latach 2004-2009, przy czym ostatni nabór wniosków aplikacyjnych zostanie ogłoszony w 2008 roku. Na lata 2004 – 2005 została przyznana kwota 175 660 000 euro (nabór wniosków zakończył się 30 listopada 2005 r.). Planuje się ogłoszenie kolejnego naboru wniosków o dofinansowanie w II kwartale 2006 r.

Oba Mechanizmy zostały objęte jednolitymi zasadami i procedurami oraz podlegają jednemu systemowi zarządzania i wdrażania w Polsce. Funkcję koordynacyjną w tym względzie pełni Ministerstwo Gospodarki i Pracy. Wdrażanie Mechanizmów Finansowych w Polsce odbywa się na podstawie Programu Operacyjnego, przy uwzględnieniu wytycznych przygotowanych przez państwa-darczyńców.

Głównym celem utworzonego przez państwa – darczyńców Mechanizmu Finansowego EOG oraz Norweskiego Mechanizmu Finansowego jest realizacja przedsięwzięć prorozwojowych przyczyniających się do zmniejszenia różnic ekonomicznych i społecznych w obrębie Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Ponadto realizacja przedsięwzięć będzie służyła zacieśnieniu współpracy bilateralnej pomiędzy Polską a państwami - darczyńcami. W związku z powyższym realizowane projekty powinny być zgodne z priorytetami polityki społeczno – gospodarczej Polski, jak też z celami odpowiednich polityk Unii Europejskiej. Podejmowane w ramach Mechanizmów działania powinny również obejmować różne aspekty horyzontalne, które podnoszą jakość realizowanych projektów, a tym samym zwiększają wpływ na osiągnięcie spójności społeczno – gospodarczej.

Do głównych aspektów horyzontalnych zalicza się:

  • zrównoważony rozwój, integrujący wymiar środowiskowy, ekonomiczny i społeczny,
  • równość szans kobiet i mężczyzn,
  • dobre zarządzanie, które określa udział szerokiej grupy partnerów w procesie podejmowania decyzji, podejmowanie decyzji zgodnie z prawem oraz przejrzystymi zasadami,
  • współpracę wielostronną.

Środki finansowe w ramach Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego będą dostępne na realizację projektów w następujących sześciu obszarach priorytetowych:

  • Ochrona środowiska, w tym środowiska ludzkiego, poprzez m.in. redukcję zanieczyszczeń i promowanie odnawialnych źródeł energii. Głównym celem priorytetu jest zmniejszenie ilości zanieczyszczeń w środowisku, poprzez m.in. ochronę powietrza, ochronę wód powierzchniowych, oraz racjonalną gospodarkę odpadami. W ramach tego priorytetu realizowane będą projekty polegające na budowie oraz modernizacji infrastruktury ochrony środowiska.
  • Promowanie zrównoważonego rozwoju poprzez lepsze wykorzystanie i zarządzanie zasobami. Głównym celem tego priorytetu jest promowanie i wprowadzanie w życie zasad zrównoważonego rozwoju wśród władz i społeczeństwa. W ramach tego priorytetu wsparcie mogą uzyskać projekty dotyczące m.in. wzmocnienia instytucjonalnego i poszerzenia wiedzy o zrównoważonym rozwoju kraju.
  • Ochrona kulturowego dziedzictwa europejskiego, w tym transport publiczny i odnowa miast. Celem przedsięwzięć realizowanych w ramach priorytetu jest zachowanie i odbudowa europejskiego dziedzictwa kulturowego wraz z jego otoczeniem oraz wykreowanie narodowych produktów turystyki kulturowej w historycznych miastach Polski (w szczególności Warszawa, Kraków, Gdańsk, Poznań, Wrocław). W ramach priorytetu do realizacji możliwe są projekty z zakresu:

    - Rewitalizacji, konserwacji, renowacji, modernizacji i adaptacji na cele kulturalne historycznych obiektów i zespołów zabytkowych wraz z ich otoczeniem, szczególnie realizowane w ramach przyjętych strategii rozwoju produktów turystyki kulturowej,
    - Rewitalizacji historycznych obiektów obszarów miejskich,
    - Rewitalizacji, konserwacji, renowacji, modernizacji i adaptacji na cele kulturalne zespołów fortyfikacyjnych oraz budowli obronnych,
    - Rewitalizacji obiektów poprzemysłowych o wysokiej wartości historycznej na cele kulturalne, w szczególności na muzea nowoczesności,
    - Renowacji, ochrony i zachowania miejsc pamięci i martyrologii,
    - Budowy i rozbudowy publicznych i niekomercyjnych instytucji kultury o europejskim znaczeniu,
    - Budowy, rozbudowy, odbudowy i adaptacji infrastruktury kulturowej w miejscach o symbolicznym znaczeniu dla polskiej kultury,
    - Kompleksowych programów konserwacji zabytków ruchomych oraz konserwacji i digitalizacji zabytkowych księgozbiorów i archiwaliów,
    - Tworzenia systemów zabezpieczeń przed nielegalnym wywozem dzieł sztuki oraz zabezpieczenie zabytków ruchomych i nieruchomych przed kradzieżą i zniszczeniem.

  • Projekty w ramach priorytetu nie będą realizowane w celach komercyjnych.
  • Rozwój zasobów ludzkich poprzez m.in. promowanie wykształcenia i szkoleń, wzmocnienie w samorządzie i jego instytucjach potencjału z zakresu administracji lub służby publicznej, a także wspierających go procesów demokratycznych. Celem priorytetu jest wzmocnienie jednostek samorządu terytorialnego poprzez poszerzenie wiedzy i umiejętności przedstawicieli administracji publicznej na szczeblu wojewódzkim, powiatowym i gminnym. Celem szczegółowym priorytetu jest wzmocnienie instytucjonalne społeczeństwa obywatelskiego poprzez wsparcie sektora pozarządowego, ze szczególnym uwzględnienie realizacji zasady równego statusu kobiet i mężczyzn.
  • Opieka zdrowotna i opieka nad dzieckiem. Głównym celem wydatkowania środków instrumentów finansowych i towarzyszącego im współfinansowania krajowego w ramach niniejszego priorytetu to:

    - Wspomaganie poprawy warunków życia społeczeństwa poprzez: zapewnienie wsparcia dla wybranych programów promocji zdrowia i programów profilaktycznych, w tym wspomaganie przedsięwzięć z zakresu opieki nad matką i dzieckiem w okresie ciąży, porodu i w okresie poporodowym. Celem kształtowania pozdrowotnego stylu życia mieszkańców Polski jest uświadomienie jak najszerszym kręgom społecznym wartości indywidualnych zachowań jako podstawowego czynnika mającego wpływ na zachowanie dobrego zdrowia w każdym stadium życia człowieka.
    - Podniesienie jakości, dostępności i efektywności usług w wybranych jednostkach ochrony zdrowia.
    Badania naukowe. Zasadniczym celem priorytetu jest wsparcie poprzez badania naukowe realizacji projektów wdrażanych przy udziale Mechanizmu Finansowego EOG, jak również Norweskiego Mechanizmu Finansowego. Cel będzie osiągnięty poprzez dystrybucję środków na prowadzenie badań przez jednostki naukowe i zespoły badawcze, jak również wsparcie wymiany w zakresie nauki i technologii pomiędzy Polską i krajami EOG.

Środki finansowe z Norweskiego Mechanizmu Finansowego mogą wspierać działania podejmowane w ramach wszystkich sześciu priorytetów Mechanizmu Finansowego EOG, oraz – na zasadach pierwszeństwa – w zakresie następujących dodatkowych czterech obszarów priorytetowych:

  • Wdrażanie przepisu z Schengen, wsparcie Narodowych Planów Działania z Schengen oraz wzmocnienie sądownictwa. Celem priorytetu jest zapewnienie odpowiednich standardów zabezpieczenia granicy lądowej, powietrznej i morskiej, zapewnienie wdrożenia przepisów z Schengen oraz wzrost bezpieczeństwa narodowego oraz bezpieczeństwa w obrębie Obszaru Schengen, jak również zapewnienia systemów obsługi mieszanego ruchu migracyjnego na obszar Schengen.
  • Ochrona środowiska, ze szczególnym uwzględnieniem wzmocnienia zdolności administracyjnych do wprowadzania w życie odpowiednich przepisów istotnych dla realizacji projektów inwestycyjnych. Celem działania jest wzmocnienie umiejętności i możliwości działania administracji szczebla centralnego, regionalnego i lokalnego oraz innych jednostek odpowiedzialnych za wdrażanie i egzekwowanie prawa Unii Europejskiej w zakresie ochrony środowiska. W ramach działania realizowane będą projekty służące wzmocnieniu instytucjonalnemu polegającemu na pomocy w osiąganiu wymaganych standardów pracy i zachowań przez agendy i urzędy odpowiedzialne za stan środowiska (doradztwo, szkolenia).
  • Pomoc techniczna i działania transgraniczne. Celem priorytetu jest poprawa komunikacji społecznej i współpracy transgranicznej mieszkańców i władz Polski z państwami Europejskiego Obszaru Gospodarczego i EFTA, państwami regionu Morza Bałtyckiego, jak również z państwami Europy Wschodniej graniczącymi z Polską: Białorusią, Federacją Rosyjską – Obwodem Kaliningradzkim i Ukrainą. Ponadto istotnym celem priorytetu będzie również promowanie rozwoju na szczeblu regionalnym i lokalnym w Polsce.
  • Pomoc techniczna przy wdrażaniu acquis communautaire. Celem ogólnym jest rozwijanie zdolności administracyjnych i instytucjonalnych w zakresie prawidłowego i terminowego wprowadzania w życie dorobku prawnego Wspólnoty, w tym przede wszystkim wsparcie administracji odpowiedzialnej za kształtowanie i wdrażanie tego prawa, jak i ocenę zgodności przyjmowanych krajowych rozwiązań legislacyjnych z prawem UE (w tym zasadami wypracowanym przez Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich - ETS). Szczególnie ważne w tym kontekście jest zapewnienie dostępu do ekspertyz prawnych, analiz, wymiany doświadczeń i szkoleń w odniesieniu do reprezentowania państwa w postępowaniach przed ETS.


Maksymalne dofinansowanie projektów z Mechanizmów Finansowych może wahać się od 60 % do 90 % całkowitych kosztów kwalifikowalnych. Poziom dofinansowania uzależniony jest przede wszystkim od źródła finansowania projektu po stronie krajowej. Projekty finansowane z budżetu państwa i budżetów jednostek samorządu terytorialnego (jst) mogą uzyskać dofinansowanie maksymalnie do 85% całkowitych kosztów kwalifikowalnych, w pozostałych przypadkach – maksymalnie do 60% całkowitych kosztów kwalifikowalnych.

Zgodnie z zasadami i procedurami wdrażania Mechanizmów Finansowych, opracowanymi przez państwa-darczyńców, o środki finansowe mogą ubiegać się wszystkie instytucje sektora publicznego i prywatnego oraz organizacje pozarządowe, utworzone w prawny sposób w Polsce i działające w interesie publicznym.

W szczególności wnioskodawcami mogą być:

  • organy administracji rządowej i samorządowej wszystkich szczebli,
  • instytucje naukowe i badawcze,
  • instytucje branżowe i środowiskowe,
  • organizacje społeczne,
  • podmioty partnerstwa publiczno-prywatnego.

Zgodnie z wytycznymi państw-darczyńców, środki finansowe dostępne w ramach Mechanizmów Finansowych mogą być wykorzystane na realizację następujących typów projektów:

  • Pojedyncze projekty – wysokość wnioskowanej pomocy w ramach pojedynczego projektu nie może być mniejsza niż 250 000 Euro.
  • Grupy projektów (programy) – program składa się z równorzędnych grup oddzielnych projektów skierowanych na osiągnięcie wspólnych przestrzennie/sektorowo/tematycznie celów, opracowanych i dostarczonych przez partnerów projektów. Grupy projektów mają na celu ułatwienie wdrażania całościowych i bardziej kosztownych strategii.
  • Granty blokowe – są to fundusze ustanowione dla ściśle określonych celów, które mogą być wykorzystane do dostarczenia pomocy finansowej dla jednostek, organizacji i instytucji. Granty blokowe mają na celu ułatwienie wdrażania projektów, w którym każdy podprojekt lub końcowy odbiorca jest zbyt mały, aby go zidentyfikować przed rozpoczęciem realizacji projektu, lub żeby efektywnie nim administrować na poziomie podstawowym.
  • Fundusz Kapitału Początkowego – tzw. Seed Money Facility (specyficzna forma pomocy w ramach grantów blokowych) którego celem ma być ułatwienie procesu przygotowywania projektów w ramach obu Mechanizmów Finansowych.